تحلیل فرااخلاقی از کاربست های مفهوم «معروف» در قرآن و حدیث

«معروف» یکی از اصطلاحات عام ارزشی اخلاقی است. این واژه در کنار دیگر واژه های این دسته مانند خیر، بر، احسان، عمل صالح، تقوا و غیره به عنوان محمول در گزاره های اخلاقی قرآنی و حدیثی استعمال شده و مشهورترین استفاده را در اصطلاح «امر به معروف و نهی از منکر» دارد. این پژوهش با توجه به این نکته که مفهوم معروف با وجود تکرار در قرآن و حدیث، بدون هیچ تعریفی آمده است، به تحلیل فرا اخلاقی آن پرداخته و با توجه به مجموعه قرائن لغوی، قرآنی و حدیثی، گستره معرفت شناسانه اخلاقی معروف در کاربست دینی اش را نشان داده است. از این منظر، مفهوم معروف در قرآن و حدیث، محدود به معروف شرعی نیست و حداقل در پاره ای موارد، شهودی به معنای بی نیاز از تعریف فرض گردیده که به مثابه آشکار بودن و وضوح معنا نزد همه مخاطبان است. یافته های این پژوهش نشان داد تفسیرهای سنتی از این واژه، عمدتا تحت تاثیر نزاع کلاسیک کلامی در حوزه حسن و قبح به یک سویه نگری و حتی ابهام انجامیده است و به تمایز پیشینی یا پسینی بودن شناخت در معروف بی توجه مانده است. در حالی که این واژه در قرآن و حدیث، بر اساس تحلیل معرفت شناسانه اخلاقی پژوهش حاضر، حاکی از سه حوزه مفهومی مختلف است که منشاء شناخت آن را به شرع، عرف و شهود مستند می کند و در شهود، ناظر به شناختی پیشین، پایه و بی نیاز از استدلال است. در نتیجه، لوازم و آثار این نظریه، دامنه امر به معروف را نیز در بر می گیرد و شعاع شمول این فریضه را گسترده تر از آن چیزی می نماید که غالبا تصور گردیده است.